Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) bổ sung quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự

1. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật, có chính sách miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với tổ chức, cá nhân trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới gây thiệt hại về kinh tế do nguyên nhân khách quan. Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân xác định chủ trương ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính trước; tạo điều kiện cho doanh nghiệp, doanh nhân chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại. Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước đặt ra yêu cầu tháo gỡ điểm nghẽn, nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng các nguồn lực của Nhà nước. Đồng thời, Nghị quyết số 04 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi cố ý vi phạm, tham nhũng, trục lợi, không để lợi dụng chính sách khoan hồng để trốn tránh trách nhiệm hình sự.

Các chủ trương nêu trên đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp hình sự, không chỉ chú trọng xử lý hành vi phạm tội mà còn phải tạo cơ chế pháp lý bảo vệ người thực hiện hành vi hợp pháp, chấp nhận rủi ro khách quan vì lợi ích chung; khuyến khích chủ động khắc phục hậu quả, phục hồi hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật.

2. Trên cơ sở các chủ trương, định hướng nêu trên và kết quả tổng kết thực tiễn thi hành, dự thảo Bộ luật Hình sự tập trung sửa đổi, bổ sung các nội dung chủ yếu sau đây:

Một là, sửa đổi, bổ sung quy định về phòng vệ chính đáng theo hướng làm rõ phạm vi, thời điểm phát sinh quyền phòng vệ, bao gồm cả trường hợp hành vi xâm phạm đang gây thiệt hại hoặc đang đe dọa gây thiệt hại thực sự, ngay tức khắc; bổ sung các trường hợp đương nhiên được coi là phòng vệ chính đáng đối với hành vi xâm phạm đặc biệt nguy hiểm; đồng thời hoàn thiện căn cứ xác định hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, chú trọng khả năng nhận thức và hoàn cảnh thực tế của người phòng vệ tại thời điểm chống trả.

Hai là, mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ và thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới. Theo đó, trường hợp người thực hiện đã tuân thủ các quy định, quy trình, phương án được cấp có thẩm quyền phê duyệt và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa nhưng vẫn gây thiệt hại do rủi ro khách quan thì được xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự theo điều kiện luật định.

Ba là, bổ sung trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm, đã thực hiện đúng, đầy đủ chức trách, nhiệm vụ và trách nhiệm được giao nhưng vẫn gây thiệt hại do những yếu tố khách quan trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Bốn là, bổ sung chế định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm trong hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh có nguyên nhân khách quan, không tham nhũng, có khả năng khắc phục hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Quy định này tạo khoảng thời gian cần thiết để người phạm tội tiếp tục thực hiện phương án khắc phục hậu quả theo các điều kiện và thời hạn luật định.

3. Các quy định đảm bảo phù hợp, thống nhất với Hiến pháp, pháp luật chuyên ngành có liên quan.

Các nội dung sửa đổi, bổ sung nêu trên được xây dựng trên cơ sở bảo đảm phù hợp với Hiến pháp về bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, tính mạng, sức khỏe, tài sản; đồng thời thống nhất với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự trên cơ sở có lỗi, phân hóa trách nhiệm hình sự và xử lý công bằng, nhân đạo.

Đối với quy định về phòng vệ chính đáng, việc xác định rõ thời điểm phát sinh quyền phòng vệ và căn cứ đánh giá tính cần thiết của hành vi chống trả góp phần cụ thể hóa quyền tự bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, Nhà nước. Đồng thời, việc hoàn thiện quy định về giới hạn phòng vệ phải bảo đảm thống nhất với nguyên tắc xử lý hành vi có lỗi, phân biệt rõ hành vi phòng vệ hợp pháp với hành vi lợi dụng phòng vệ để xâm phạm quyền, lợi ích của người khác.

Đối với trường hợp rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng khoa học, công nghệ và mô hình kinh doanh mới, việc bổ sung quy định nhằm bảo đảm thống nhất với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số và các quy định về thử nghiệm có kiểm soát; đồng thời thể chế hóa các cơ chế, chính sách đặc thù tại Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội. Theo đó, việc loại trừ trách nhiệm hình sự phải gắn với điều kiện về thẩm quyền, quy trình, nghĩa vụ phòng ngừa, kiểm soát rủi ro, phân biệt rõ rủi ro khách quan với hành vi gian dối, cố ý vi phạm hoặc lợi dụng hoạt động thử nghiệm để trục lợi.

Đối với chế định tạm hoãn truy cứu, việc bổ sung quy định được đặt trong mối quan hệ với các cơ chế, chính sách đặc thù tại Nghị quyết số 29/2026/QH16 và Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ với Bộ luật Tố tụng hình sự về thẩm quyền, trình tự, thời hạn, cơ chế kiểm soát và hậu quả pháp lý của việc áp dụng. Đặc biệt, cần phân biệt rõ trường hợp hành vi không phải là tội phạm, trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự với trường hợp đã phạm tội nhưng được tạm hoãn truy cứu.

4. Việc sửa đổi, bổ sung các chế định nêu trên thể hiện bước phát triển quan trọng trong chính sách hình sự theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa nghiêm trị và khoan hồng, giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo vệ quyền con người, khuyến khích đổi mới sáng tạo và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Trước hết, việc hoàn thiện quy định về phòng vệ chính đáng góp phần bảo vệ tốt hơn quyền tự vệ hợp pháp của người dân, tạo cơ sở để chủ động ngăn chặn những hành vi xâm phạm nguy hiểm mà không phải chờ đến khi hậu quả xảy ra; đồng thời hạn chế việc xử lý hình sự không phù hợp đối với người chống trả trong hoàn cảnh bất ngờ, cấp bách, không có đủ điều kiện đánh giá chính xác mức độ nguy hiểm và lựa chọn phương thức chống trả.

Việc mở rộng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đổi mới sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm góp phần khắc phục tâm lý e ngại, sợ sai, né tránh trách nhiệm; bảo vệ những người thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ, tuân thủ quy trình và thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa nhưng vẫn phát sinh thiệt hại do nguyên nhân khách quan. Qua đó, khuyến khích tinh thần chủ động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Đối với chế định tạm hoãn truy cứu, quy định mới tạo điều kiện cho người phạm tội chủ động sửa chữa sai phạm, bồi thường, khắc phục thiệt hại; đồng thời hạn chế tình trạng các dự án đầu tư, hoạt động sản xuất, kinh doanh bị đình trệ, tài sản và nguồn lực xã hội tiếp tục bị thất thoát, lãng phí. Việc ưu tiên khắc phục hậu quả trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định không chỉ có ý nghĩa nhân đạo đối với người phạm tội mà còn góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, doanh nghiệp, người lao động và các chủ thể có liên quan.

Bên cạnh đó, việc phân hóa rõ các căn cứ loại trừ, tạm hoãn trách nhiệm hình sự tạo cơ sở áp dụng chính sách khoan hồng đúng đối tượng, đúng điều kiện, hạn chế việc hình sự hóa những rủi ro khách quan hoặc những quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính không cần thiết phải xử lý bằng pháp luật hình sự. Đồng thời, vẫn duy trì cơ chế xử lý nghiêm đối với hành vi cố ý vi phạm, tham nhũng, gian dối, vụ lợi hoặc lợi dụng chính sách để trốn tránh trách nhiệm hình sự.